PHÓNG SỰ DỰ THI
Biển "khát"
Thứ bảy, 03/05/2014 - 09:27 PM (GMT+7)
[+] Cỡ chữ: Mặc định
Sửa chữa tàu thuyền sau mỗi chuyến ra khơi.

Chuyện nghịch lý mà thật trăm phần trăm. Cái làng chài Ngư Lộc (Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa) nhỏ nhoi ấy, tổng giá trị thu nhập hằng năm tương đương cả một huyện Quảng Xương, nhưng đời sống ngư dân vẫn khổ. Tại sao? Vì chi phí tự túc họ phải "gánh" quá lớn. Ðó là giá trị thu nhập ảo. Một vị cán bộ xã hình tượng hóa: "Có lẽ, chưa ở đâu, nghề biển lại "khát" như nơi đây. Gió theo quy luật từ biển thổi vào, còn ở Ngư Lộc thì... gió thổi từ bờ ra". Ðòng đưa lắm!

Hành trình ngoài 100 hải lý

Trời pha sa mù. Ngầu đục. Bình minh tím tái trên cao. Những căn chòi cựa quậy nhả ra sau tấm thưng lá dừa từng bóng người nghiêng ngả. Ngư dân đó. Họ còn ngái ngủ. Mùi tanh rất gần. Tôi đã say cái vị mặn mòi ấy, như ngấm vào phế phủ. Nồng nồng. Khăn khẳn. "Ðàn bà hay đàn ông ở đây đều xức "nước hoa", đặc trưng của vùng biển Ngư Lộc" - Khương, cô gái "trí thức" nhất làng tếu táo. Răng em hươm hươm mầu vẩy cá. Lấp lóa. Thuyền ra khơi tựa ong vỡ tổ. Lốm đốm xa gần. Trời như buông bút chấm xuống đại dương hàng trăm nét thảo.

Thuyền trưởng Lê Văn Ðức, 41 tuổi, cao lênh khênh, bóng kéo dài từ lòng khoang đến cuối mui rồi gập vào mặt biển. Giọng anh ngồm ngộp tiếng sóng, át cả thanh âm 45 mã lực: "Mươi năm trước, ra khơi khoảng 40 hải lý đã có thể đánh bắt được, nhưng giờ biển không còn giàu thế. Thuyền cỡ nhỡ phải tới ít nhất 60 hải lý, thuyền lớn thì ngoài 100 hải lý mới mong thu đủ vốn". "Một tháng thu nhập khoảng bao nhiêu?", tôi hỏi. "Cái này khó nói, nếu thời tiết ổn định, mỗi tuần ra khơi hai chuyến, có khi ba chuyến, tùy vào lượng cá đánh bắt, đầy khoang về sớm, ít thì ham ở lại, mỗi thuyền năm đến bảy người, còn "trả lương" cho họ nữa, cũng căn theo lượng cá thu được". "Làm thế nào để nắm bắt được khí hậu khi ở ngoài khơi?". "Không có tiền đầu tư, chúng tôi chỉ dùng ra-đi-ô hàng hải xác định, bộ đàm gọi thông báo tin tức cho nhau, vì vậy nếu thời tiết quá xấu, sóng liên lạc không truyền dẫn được, các thuyền trưởng chỉ còn biết dựa vào hướng gió theo kinh nghiệm đi biển lâu năm để "tự cứu". Có khi áp thấp nhiệt đới, sức gió quá mạnh, thuyền yếu không kịp chạy nấp, đành buông xuôi, chạy lòng vòng, hàng tuần lễ mới về được".

Nhớ lại cơn bão số 5 (tháng 6-1996), do dự báo thời tiết không kịp thời, phương tiện đánh bắt khi đó thô sơ, một thảm họa Ngư Lộc đau xót xảy ra, 60% ngư dân trong làng thiệt mạng. Khương kể cho tôi nghe câu chuyện thương tâm về chính gia cảnh nhà mình. Sau đêm tân hôn, người anh rể đã bỏ mạng trong cơn bão tàn khốc năm đó, để lại người vợ góa son trẻ, 18 năm nay vẫn phòng không đằng đẵng, chiều xuống ngơ ngẩn ngồi bên rổ cá cuối góc chợ làng. Từ bấy tới giờ, Ngư Lộc phải hứng chịu không biết bao trận bão gió, và ít ai ngờ, cái làng chài với 17.000 người sinh sống trên diện tích chật hẹp 0,47 km2 lại có đến hơn 200 góa phụ.

... Mặt trời chìm dần vào bụng biển. Thủy triều cất lời rì rầm theo từng rãnh sóng. Những đàn bướm đá la đà trên các mỏm núi nhấp nhô ba đào. "Năm nay chim sảnh về không nhiều", Khương bảo. Sảnh về báo hiệu sẽ có cá gúng, biển được mùa, "một con cá gúng bằng một thúng cá đối". Tối rất nhanh. Trăng lấp ló. Lân tinh biển ngời sáng tựa những chòm sao hội họp. Cường reo: "Cá, cá đối...". Tiếng thừng lật bật chạy trên sàn gỗ. Vàng lưới vun vút từng thước lao xuống biển. Phao lần lượt giăng hàng. Khương vội vã vào buồng máy kéo ra ngọn điện 150 W. Quá nửa đêm, mẻ lưới cất lên, ước chừng hơn hai tấn cá.

Bình minh, những con thuyền cập bến.

Gió thổi từ bờ Ngư Lộc

Cuộc hành trình sang ngày thứ ba. Mưa lây phây xây đặc màn không. Khương lui cui vá lại những tấm lưới mắt cáo loang lổ rách. Thuyền trưởng Ðức thẫn thờ, giọng hanh hao: "Mới hơn bảy năm mà con thuyền "già" thảm hại! Biết thế, ngày trước mua cái nhỏ thôi, có khi dễ sinh vốn, liệu bao giờ mới trả hết nợ... Gần 300 triệu lận...". Dáng anh ngồi cong veo, tư thế của người đứng buồng lái gần 19 năm, khói thuốc lá cheo leo quanh rìa mắt, nước vắt ngang gò má đen xạm, quen lắm, sau mỗi chuyến ra khơi. Sàn thuyền vỡ thêm năm tấm ván. Vàng lưới đã đến kỳ thay. Máy đi-ê-den sắp tàn. Cơ man... Mưa dần tan. Nắng lan xa nhè nhẹ. Thuyền đang về sải nước 25.

Xã Ngư Lộc có tổng số 317 tàu, thuyền khai thác thủy sản, tổng công suất 38.855 CV, có thể đánh bắt xa bờ trên 100 hải lý, còn lại thuyền trung bình, cỡ nhỏ. Thực hiện Quyết định số 289/QÐ-TTg của Chính phủ, Nhà nước và tỉnh Thanh Hóa đã có chính sách hỗ trợ trong mua sắm, đóng mới tàu công suất từ 90 CV trở lên, hoặc hoán đổi máy tiêu hao ít nhiên liệu cho các phương tiện công suất nhỏ. Ðồng thời, hỗ trợ hộ nghèo, hộ chính sách thêm 30% kinh phí mua bảo hiểm tai nạn thuyền viên, phao cứu sinh.

Tuy nhiên, mức hỗ trợ này lại quá thấp so với đầu tư của ngư dân. Ở Ngư Lộc, đến 90% số hộ giàu kinh nghiệm, gắn bó lâu năm với biển phải "tự sinh vốn", buộc lòng vay "lậu" với lãi suất cắt cổ, 100 triệu thì trả lãi bảy đến tám triệu đồng/tháng. Ngư dân cứ gõ cửa ngân hàng, là lại va đầu vào thủ tục. Muốn vay vốn, phải thế chấp tài sản cho ngân hàng, song họ "vặn" đâu ra món gì đủ lớn mà thế chấp, trong khi tàu cá là phương tiện sản xuất hệ số rủi ro cao, nên ngân hàng hạn chế cho vay. Thời gian vay ngắn, chỉ từ một đến ba năm như thách đố ngư dân trả gốc, tiền lãi. Hàng loạt bất cập như tổ chức, tập trung vùng nguyên liệu chế biến, thị trường tiêu thụ nhỏ lẻ... đang bủa vây nghề biển, đặc biệt với các tổ đội khai thác xa bờ. Tàu thuyền đều có sổ đăng kiểm, mỗi tháng nộp thuế cộng phí đi lại gần 400.000 đồng, ngoài ra, chưa kể tiền bảo đảm môi trường, phao cứu trợ... Lo những khoản cố định đã ốm xác chủ thuyền còn trả lương cho nhân viên, bình quân mỗi thuyền bảy người trở lên. Chi phí bóng, dầu, điện máy, sàn, vàng lưới... mỗi năm cũng hơn 20 triệu. Hai máy đi-ê-den bốn triệu rưỡi, mỗi tháng 300 nghìn tiền sơn... Hằng năm, thuyền nhỏ phải khấu hao từ 20 đến 25 triệu, thuyền lớn thì gấp đôi.

"Tết rồi, giở sổ tính ra gom được hơn 200 triệu đồng, nhưng trừ mọi chi phí, thấy lãi ra... vài chục cân cá! Thuyền của tôi mua hơn 300 triệu, phải huy động cả cổ phần của ông bố vợ và em trai mới sắm nổi, mỗi tháng nguyên trả lãi đã mất 10 triệu, khấu hao ngư cụ mất gần 30 triệu... Nhìn vào tưởng lớn, nhưng là giá trị thu nhập ảo, không khéo lỗ! Mà giờ lỗ thật, thuyền nát quá rồi! Vốn 300 triệu không tài nào xoay nổi, giờ thanh lý may ra được một phần ba vốn gốc...", anh Ðức thở dài.

... Thuyền cập bến.

Sóng trườn lên mình cát. Hoàng hôn quấn tím những cánh buồm. Từng hàng người cắp rổ đứng du dương như gió hôn cây lô nhô trước bãi. Những người vợ đang chờ chồng và chờ cá...

"Sắm ngựa chưa học cầm cương"

Nửa đầu những năm 90 (thế kỷ trước), nghề biển ở Ngư Lộc phát triển mạnh, không cần phải ra khơi quá xa cũng có thể thu được lợi nhuận. Bấy giờ, một số cá nhân muốn làm ăn lớn, có người quen thân làm chủ nhiệm, kế toán trong xã, huyện hay "chân rết" trên các sở, ty nên vận động được dự án vay, sắm thuyền đánh bắt xa bờ. Nhưng bi hài nỗi, đa số họ không có kinh nghiệm nghề biển, nên khi biển không còn cung cấp dễ dàng nữa thì thua lỗ. Theo năm tháng, những con "thuyền nhà nước" được "bồi dưỡng" vốn ưu đãi nằm chết cạnh bờ, mục ruỗng, han gỉ. Khương tếu táo: "Anh đi nhiều, thấy ở đâu có chuyện đáng cười hơn không? Người cần chả được, người không cần thì... Buồn thật". Thực là, sắm ngựa mà chưa học cầm cương!

Tờ mờ sáng. Chợ cá bắt đầu nhen. Khương cùng mẹ ngồi cân và phân loại. Câu chuyện em kể vẫn loáng thoáng trong tiếng mặc cả lao xao. "Trước, nghe đâu Nhà nước thanh lý tàu thuyền "bỏ hoang" đó, nhưng để ngư dân nghèo, gắn bó lâu năm với biển mua được thì khó lắm, nhiêu khê lắm. Ngư dân mong ngóng được mua, mọi người sẽ góp tiền hoặc thầu hay trả góp càng tốt". Mẹ Khương, người đàn bà vượt cạn một mình trong túp lều trước biển, gần 20 năm chờ chồng lênh đênh theo sóng, mặt cúi gằm, thi thoảng đón lời: "Tao chả cần thuyền lớn thuyền nhỏ, lỗ chổng vó, chỉ cần huyện lo được đầu ra cá mú cho dân nhờ". "Vậy nguồn tiêu thụ chính ở đâu?", tôi hỏi. "Giờ 80% qua trung gian các doanh nghiệp cá xuất sang tít Trung Quốc, 20% tiêu thụ giá bèo ngay tại chợ. Ðàn ông đi biển, vợ con ở nhà thất nghiệp. Vừa thừa lại vừa thiếu sức lao động. Nếu có cái nhà máy chế biến ngay tại địa bàn thì ngư dân sẽ đổi đời".

... Ðêm lập lòe đom đóm. Âm thanh sửa chữa trong khoang máy những con thuyền vẫn dội ra la đà mặt biển. Biển rộng và mênh mông/Luồng cá ơi/Xa lắm/Bao giờ/Dòng nước ngọt/Khát lắm/ôi phù sa tít tắp/Cuối chân trời... Trong đêm trăng, Khương lại cất điệu ca của đời dân chài Ngư Lộc xứ Thanh. Ngân xa. Mong manh và chống chếnh...

THIỆU ANH