NHÌN LẠI NĂM 2013
Những chuyển động lớn ở châu Á - Thái Bình Dương
Thứ sáu, 20/12/2013 - 01:36 AM (GMT+7)
[+] Cỡ chữ: Mặc định
Ngành dầu khí mang lại nguồn thu ngoại tệ lớn cho nước Nga trong năm qua.

Tiếp tục trở thành tâm điểm của thế giới, năm 2013, khu vực châu Á - Thái Bình Dương có nhiều chuyển động đáng chú ý. Trong đó, sự vận động của tất cả các cường quốc hướng đến khu vực này ít nhiều đều thể hiện xu hướng vừa hợp tác, vừa cạnh tranh ngày càng rõ nét. Điều này báo hiệu "cuộc đua" tranh giành ảnh hưởng và lợi ích sẽ quyết liệt hơn trong những năm tới.

Sức hút khu vực và "trục ASEAN" Châu Á - Thái Bình Dương gồm nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ nằm phần lớn ở châu Á, các nước nằm trong vành đai Thái Bình Dương kéo dài từ châu Đại Dương đến Nga, vòng xuống phía tây châu Mỹ. Khu vực có ba quốc gia có diện tích lớn nhất thế giới, bốn trong số những quốc gia đông dân nhất thế giới, ba cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới. Về chính trị, khu vực tập trung ba trong số năm Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an LHQ, bảy trên mười cường quốc quân sự hàng đầu thế giới. Về quy mô kinh tế, tính riêng Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của 21 nền kinh tế thành viên Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) chiếm 54% tổng GDP thế giới, tổng lượng hàng hóa và dịch vụ thương mại chiếm tới 44% thế giới. Bước vào thế kỷ 21 đến nay, châu Á - Thái Bình Dương luôn là khu vực tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Theo thống kê, giai đoạn 2007 - 2012, mặc dù tăng trưởng kinh tế toàn cầu đi xuống, tổng lượng kinh tế của các quốc gia mới nổi ở khu vực này lại tăng thêm gần 50%, tỷ trọng trong nền kinh tế thế giới cũng gia tăng.

Với đặc điểm địa lý, nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú và tiềm năng phát triển to lớn, khu vực châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục trở thành trọng tâm địa chính trị toàn cầu trong thế kỷ 21.

Trong khu vực rộng lớn ấy, Đông - Nam Á nổi lên là một "trục chiến lược" và là địa bàn cạnh tranh chiến lược giữa nhiều cường quốc. Nói đến khu vực Đông - Nam Á và rộng hơn là khu vực Đông Á và châu Á -Thái Bình Dương, chắc chắn Hiệp hội các quốc gia Đông - Nam Á (ASEAN) với mười nước thành viên, tổng dân số 600 triệu người và tổng thu nhập quốc nội 2.310 tỷ USD, là điểm thu hút sự quan tâm hàng đầu của các cường quốc cũng như những trung tâm chính trị - kinh tế lớn trên thế giới. ASEAN đang đẩy mạnh xây dựng Cộng đồng chung vào năm 2015, là một hạt nhân của các tiến trình hợp tác và đóng góp xây dựng môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác chung ở khu vực.

Vai trò trung tâm của ASEAN đã được ghi nhận qua một số thành tựu quan trọng trong lĩnh vực kinh tế và an ninh, là một nhân tố bảo đảm cho hòa bình và đã trở thành một động lực tăng trưởng cho nền kinh tế thế giới. Một Cộng đồng chung ASEAN được hình thành sẽ tạo "sân chơi" cho các quốc gia có cam kết chung hướng tới sự phát triển bền vững cũng như hòa bình, ổn định và thịnh vượng cho khu vực này.

Tất cả các đối tác lớn của ASEAN, như Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ, Ấn Độ, Nga, Liên hiệp châu Âu (EU)... đều đang thực hiện các chính sách hướng về châu Á -Thái Bình Dương với quy mô và cường độ mới, phù hợp những biến động nhanh chóng của tình hình quốc tế và khu vực, trong đó dành ưu tiên cao củng cố và thúc đẩy quan hệ với ASEAN, ủng hộ xây dựng Cộng đồng ASEAN cũng như vai trò trung tâm của Hiệp hội trong cấu trúc khu vực đang định hình, tiếp tục đẩy mạnh hợp tác nhằm ứng phó các thách thức đang đặt ra.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nêu rõ, để phục hồi, dân tộc Trung Quốc cần một môi trường hòa bình chung quanh. Trung Quốc nhấn mạnh coi trọng phát triển quan hệ đối tác chiến lược với ASEAN, mong muốn có sự gắn kết mạnh mẽ và chặt chẽ hơn với ASEAN, ưu tiên đẩy mạnh quan hệ kinh tế. Liên tiếp trong bốn năm qua, Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN trong khi ASEAN tiếp tục duy trì là đối tác thương mại lớn thứ ba của Trung Quốc. Trao đổi thương mại ASEAN - Trung Quốc đạt 318 tỷ USD vào năm 2012, hai bên phấn đấu nâng con số này lên 500 tỷ USD vào năm 2015. Tại Mỹ, chính sách "chuyển trục" định hướng châu Á - Thái Bình Dương của Tổng thống B.Ô-ba-ma đang gấp rút được tiến hành. Mỹ xác định khu vực châu Á - Thái Bình Dương như một công cụ phục vụ nền kinh tế Mỹ trong tương lai, do đó chiến lược xoay trục của Mỹ liên quan việc nước này sẽ trao quyền cho ASEAN góp phần xây dựng một cấu trúc kinh tế khu vực, duy trì sự thịnh vượng chung. Tổng kim ngạch thương mại giữa ASEAN và Mỹ đạt 198,8 tỷ USD năm 2011, đưa Mỹ trở thành đối tác thương mại lớn thứ tư của ASEAN và trong cùng kỳ Mỹ cũng là nhà đầu tư lớn thứ ba trong ASEAN với tổng vốn đầu tư hơn 5,8 tỷ USD. Đã có không ít hoài nghi về cam kết "chuyển trục" sang châu Á - Thái Bình Dương của Mỹ khi Tổng thống Mỹ B.Ô-ba-ma vắng mặt tại Hội nghị cấp cao (HNCC) APEC diễn ra tại In-đô-nê-xi-a và HNCC Đông Á (EAS) diễn ra tại Bru-nây đầu tháng 10 vừa qua. Tuy nhiên, bằng các chuyến thăm "thế chỗ" của Phó Tổng thống G.Bai-đơn và hàng loạt chuyến thăm khác của giới chức Mỹ tới khu vực này cũng như thông qua các hành động cụ thể, Oa-sinh-tơn muốn khẳng định Mỹ vẫn quyết tâm tăng cường và củng cố vai trò lớn hơn tại khu vực châu Á.

Năm 2013 có ý nghĩa đáng kể, nhất là khi đánh dấu sự trở lại khu vực của Nhật Bản. Trong một năm nắm quyền lãnh đạo đất nước, Thủ tướng Nhật Bản S.A-bê trở thành nguyên thủ nước ngoài đầu tiên thăm toàn bộ mười nước ASEAN với ưu tiên làm sâu sắc hơn quan hệ đối tác chiến lược giữa Nhật Bản với ASEAN. Nhật Bản khẳng định, ASEAN là đối tác đặc biệt quan trọng của Nhật Bản và đóng vai trò trung tâm trong đường lối đối ngoại của nước này. Thủ tướng A-bê khẳng định cam kết của Nhật Bản tiếp tục hỗ trợ ASEAN trong tiến trình phát triển kinh tế, hội nhập khu vực và xây dựng Cộng đồng. Năm 2011, Nhật Bản đã vươn lên trở thành đối tác thương mại lớn thứ hai của ASEAN, với tổng kim ngạch thương mại hai chiều đạt 273,35 tỷ USD. Kết quả một cuộc thăm dò gần 500 công ty Nhật Bản hoạt động ở nước ngoài cho thấy, ASEAN là một trong những khu vực hấp dẫn nhất đối với các nhà đầu tư Nhật Bản. Với Ấn Độ, Niu Đê-li khẳng định quan hệ với ASEAN nói chung và các nước thành viên ASEAN nói riêng là "hòn đá tảng" trong chính sách hướng đông của Ấn Độ, vốn đã phát triển thành quan hệ đối tác mạnh mẽ, toàn diện và nhiều mặt trong những năm gần đây. Mối quan hệ giữa Ấn Độ và ASEAN lúc đầu với trọng tâm là kinh tế, tập trung lĩnh vực thương mại và kết nối, nhưng nay có nội dung chiến lược ngày càng tăng. Hai bên quyết tâm phấn đấu đạt mục tiêu 100 tỷ USD về kim ngạch thương mại hai chiều vào năm 2015.

Các nước khác như Nga, Hàn Quốc, EU... tiếp tục dành ưu tiên cao nhằm tăng cường và mở rộng ảnh hưởng đối với ASEAN, qua đó mở rộng quan hệ sang khu vực châu Á - Thái Bình Dương bằng sự chủ động tăng cường hợp tác, nhất là về kinh tế, cũng như tham gia sâu rộng hơn các hoạt động của những cấu trúc khu vực đang định hình.

Xu hướng vừa hợp tác, vừa cạnh tranh Có hai xu thế lớn vận hành trong quan hệ ngoại giao ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong năm qua.

Thứ nhất, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu vẫn ảm đạm, xu hướng "gác lại" tranh chấp và bất đồng, cùng bắt tay hợp tác về kinh tế đang trở thành dòng chủ lưu trong mối quan hệ giữa các nước muốn gia tăng cạnh tranh ảnh hưởng và lợi ích ở khu vực. Tiêu biểu cho xu thế này là các cặp quan hệ Mỹ - Trung Quốc, Ấn Độ - Trung Quốc, Trung Quốc- Nhật Bản - Hàn Quốc. Về cặp quan hệ Mỹ - Trung Quốc, trong năm 2013, mặc dù nền kinh tế lớn thứ hai thế giới có dấu hiệu suy giảm hơn trước, nhưng Trung Quốc lạc quan vẫn đạt mục tiêu tăng trưởng GDP 7,5%. Trong khi đó, nền kinh tế đầu tàu thế giới có dấu hiệu phục hồi khả quan và được nhận định đã lấy lại động lực tăng trưởng trong nửa cuối năm nay. Hai đầu tàu kinh tế cùng ổn định và có bước tăng trưởng sẽ có lợi cho sự phát triển của mỗi nước và đóng góp vào sự tăng trưởng của nền kinh tế toàn cầu đang "ì ạch" hiện nay. Trong bối cảnh đó, hợp tác Trung Quốc - Mỹ hướng tới xây dựng "quan hệ cường quốc kiểu mới" giữa hai nước ngày càng trở nên quan trọng. Các nhà phân tích cho rằng, suy cho cùng, quan hệ Mỹ - Trung Quốc đang và sẽ là sự đan xen giữa cạnh tranh và hợp tác.

Một điển hình khác của xu thế thứ nhất, đó là việc Trung Quốc tuyên bố Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) trên biển Hoa Đông chồng lấn vùng chủ quyền của cả hai nước Nhật Bản và Hàn Quốc khiến không chỉ hai nước này phản đối dữ dội, mà còn khiến dư luận quốc tế hết sức quan ngại. Tuy nhiên, bất chấp những căng thẳng về tranh chấp lãnh hải, lãnh thổ và các vấn đề do lịch sử để lại, cả ba nước đã bắt tay đàm phán về Hiệp định tự do thương mại (FTA) ba bên.

Thứ hai, một số cặp quan hệ được củng cố chặt chẽ hơn vì ngày càng có chung lợi ích chiến lược.

Tiêu biểu là cặp quan hệ Nga -Trung Quốc, Mỹ- Nhật Bản, Ấn ĐộNhật Bản và "bộ ba" Trung Quốc, Nga và Ấn Độ. Quan hệ giữa Nga và Trung Quốc phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh Mỹ thực hiện chiến lược xoay trục sang châu Á. Theo các chuyên gia, nhà lãnh đạo Tập Cận Bình và Tổng thống Pu-tin nhận thấy rõ nước họ có những lợi ích chiến lược chung nhiều hơn sau khi Oa-sinh-tơn thúc đẩy Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và Thỏa thuận Đối tác thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP) trong hai năm qua.

Chiến lược mới của Nga nhằm mở rộng ảnh hưởng chính trị và kinh tế ở Đông Á phù hợp kế hoạch của Trung Quốc tăng cường vai trò đi đầu trong khu vực nhằm cản trở chiến lược mới của Mỹ ở châu Á.

Cặp quan hệ tiêu biểu thứ hai là quan hệ đồng minh truyền thống Mỹ - Nhật Bản. Tại Hội nghị tham vấn an ninh "2+2" giữa Bộ trưởng Ngoại giao - Quốc phòng Mỹ-Nhật Bản diễn ra ở Thủ đô Tô-ki-ô đầu tháng 10 vừa qua nhằm tăng cường quan hệ giữa các nước đồng minh truyền thống, hai bên đã đề ra những bước đi cụ thể: xác định rõ đối tượng tác chiến, củng cố thế trận phòng thủ và nâng cao hiệu quả răn đe chiến lược... Đây là một trong sáu định hướng quan trọng nhất trong chiến lược "xoay trục" của Mỹ, được dư luận đặc biệt quan tâm. Quan hệ giữa Ấn Độ và Nhật Bản ngày nay đã vượt ra ngoài mối quan hệ song phương thông thường bởi hai nước đã liên kết trở thành đối tác toàn cầu thật sự của nhau với các lợi ích chiến lược chung. Hai nước có chung tầm nhìn về thúc đẩy hòa bình, ổn định và mong muốn xây dựng một châu Á mới mang lại nhiều cơ hội và triển vọng. Quan hệ "bộ ba" Trung Quốc, Nga và Ấn Độ cũng được củng cố chặt chẽ hơn.

Cùng nằm ở hai châu lục, tiếp giáp ba đại dương, chiếm 40% dân số thế giới và hơn 22% bề mặt lục địa toàn cầu, cả ba nước vừa là những cường quốc thế giới vừa là những nền kinh tế mới nổi. Việc ba nước cùng thúc đẩy hợp tác không chỉ mang lại lợi ích cho nhân dân ba nước, mà còn tiếp thêm động lực mạnh mới cho kinh tế thế giới.

Châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục là khu vực phát triển năng động, nhưng còn nhiều nhân tố gây mất ổn định. Trong đó, tranh chấp lãnh thổ, biển đảo, chủ nghĩa cực đoan tôn giáo và sắc tộc gia tăng, diễn biến phức tạp. Tình hình đó đòi hỏi các nước và cộng đồng quốc tế phải đề cao trách nhiệm và nỗ lực để bảo đảm hòa bình, chủ quyền, an ninh cho tất cả các quốc gia, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển của khu vực.

Theo các nhà quan sát, trong bối cảnh đó, cuộc canh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc phản ánh thực tế rằng một thế giới đa cực là một xu thế vận động tất yếu khách quan. Sự vận động này sẽ tiếp tục được duy trì và phát triển đa dạng, nhiều tầng nấc hơn trong thời gian tới.

THẠCH VŨ