Chung kết toàn quốc Liên hoan dân ca Việt Nam 2013:
Tìm lại dân ca nguyên bản
Thứ bảy, 04/05/2013 - 01:48 PM (GMT+7)
[+] Cỡ chữ: Mặc định
Hai nghệ nhân Pa Dí đàn hát bài dân ca: "Hát 12 tháng".

NDĐT – Đêm Chung kết toàn quốc Liên hoan dân ca Việt Nam 2013 sẽ diễn ra vào tối mai 5-5 tại Hà Nội, nhưng “không khí” vẫn dường như vắng lặng. Không có nhiều thông tin về cuộc liên hoan này, kể cả ngoài đường phố cũng như trên các phương tiện thông tin báo chí.

Mặc dầu vậy, bên trong Nhà hát Âu Cơ (đường Huỳnh Thúc Kháng, Hà Nội) – nơi sẽ diễn ra đêm chung kết, các nghệ nhân vẫn miệt mài luyện tập.

Một năm hát mười hai tháng

Trong hai nghệ nhân người dân tộc Pa Dí (Lào Cai) ôm cây đàn tròn ra sân khấu tập theo hướng dẫn của đạo diễn, chỉ có một người nói bập bõm tiếng Kinh. Bà Thào Phủng Din (65 tuổi) hỏi gì cũng chỉ biết lắc đầu cười. Cũng may, nghệ nhân Pờ Chin Dín trẻ tuổi hơn một chút, đã cho chúng tôi biết, điệu dân ca mà hai người vừa trình bày có tên là “Hát mười hai tháng”: Tháng một nở hoa đào/ Tháng hai nở hoa thơm…/ Tháng 9 vàng bông lúa… Bà cất giọng trong veo ngân nga theo tiếng đàn bập bùng, nghe thật là quyến rũ.

Bà Pờ Chin Dín bảo, bài hát dài lắm, lên sân khấu không đủ thời gian nên chỉ hát được một phần thôi. Nếu ở nhà thì cứ vừa đi làm rẫy vừa hát, có khi tối trời chưa kết thúc. Bài hát này bà cũng như bà Thào Phủng Din thuộc từ năm 14, 15 tuổi. Nhưng ở bản giờ cũng chỉ vài ba người già còn nhớ.

Cái cây đàn tròn được chạm khá cầu kỳ hai bà cầm trên tay, bà Dín bảo, bây giờ cũng hiếm lắm, ít người làm được. Ở huyện Mường Khương của hai bà, người dân vừa trải qua mấy đợt mưa đá, gió lốc. Nhà cửa tan tành hết. Thế nhưng bà Dín rất vui khi được đến Hà Nội để hát dân ca. “Hôm chung kết khu vực ở Thái Nguyên được truyền hình trực tiếp, con cháu ở nhà xem thấy mẹ đi hát trên ti vi thích lắm. Còn đây là lần đầu tiên tôi về Hà Nội, và cũng được hát trên ti vi đấy”- bà Dín khoe.


Gùi đựng gần chục loại nhạc cụ rất "dễ thương" của chàng trai người Mông Vàng Nhìa Mua khiến nhiều người thích thú.

Nếu như bà Dín và bà Din vui sướng vì “lần đầu được hát trên ti vi”, thì anh Vàng Nhìa Mua người dân tộc Mông ở Hà Giang lại vui vì “lần đầu đi dự thi”. Mua được gọi là “nghệ nhân đa tài” của kỳ này vì có thể trình tấu nhiều loại nhạc cụ. Theo quy chế mới của Liên hoan năm nay, ngoài dân ca có thêm các tiết mục múa dân gian và trình tấu nhạc cụ dân gian, nên Mua mới được tham gia.

Ngó vào cái gùi mà anh đeo trên vai, thấy có tới gần chục loại: cây khèn Mông, nhị, mấy cây sáo, hai cây kèn bằng gỗ. Thấy tôi cứ kiễng chân ngó vào cái gùi, Mua bèn đặt xuống, và lôi từ đáy gùi ra một bọc bẹ chuối gọn gàng. Anh lấy từ cái bẹ chuối cuộn vuông vắn ấy ra một cái lá, đưa lên môi. Rồi cầm cái nhị, anh vừa đàn và thổi cái khèn lá đơn giản ấy. Một điệu nhạc vui tươi hồn nhiên tôi chưa từng nghe vang lên… Mấy “anh chàng” của đội dân ca quan họ Bắc Ninh thích thú tò mò tìm hiểu những nhạc cụ kỳ lạ ấy. Một người cầm cây khèn thổi thử, chỉ phát ra tiếng phịt phù…

Hỏi Mua có bán cái gùi cùng những nhạc cụ này không, anh bảo: “Không bán đâu. Làm mấy cái này lâu lắm, khó lắm, giờ không có làm được đâu”.

Hấp dẫn vì còn… nguyên bản

Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền- người theo sát cuộc liên hoan dân ca từ các khu vực- đánh giá rất cao tài năng của Vàng Nhìa Mua, đặc biệt là tiết mục thổi một lúc hai cái kèn gỗ. Khèn Mông sáo Mông thì cũng được nghe nhiều rồi, còn điệu nhạc thổi bằng hai cái kèn gỗ này là tiết mục mới- nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền nói. Ngày nào anh cũng có mặt tại Nhà hát Âu Cơ để xem mọi người luyện tập, và qua đó, giúp chỉnh sửa, uốn nắn lại từng loại nhạc cụ cho nó đúng tông, đúng giọng. Nhăm nhắm với mục tiêu là tìm lại và tôn vinh những tiết mục đúng “chất” dân ca nguyên bản, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền “rất sợ” những tiết mục “được” dàn dựng, làm mới, hoặc đưa cả dàn nhạc vào hoặc lấy diễn viên chuyên nghiệp ra hát để nhằm lấy thành tích.

Nguyên tắc của liên hoan là không áp đặt, không can thiệp vào cách trình diễn của bà con. Điều đó thể hiện ngay từ khâu chọn tiết mục: có lẽ bây giờ hiếm có sân khấu ca nhạc nào mà những người trình diễn đơn thuần là những người “chân đất”. Họ là nông dân từ các bản làng, đúng nghĩa chân đất bước lên sân khấu. Phần nhiều trong số những “ca sĩ”, “nhạc công” người dân tộc thiểu số không biết tiếng Kinh. Không hiếm trường hợp đạo diễn bảo đi ra thì “ca sĩ” lại đi vào. Ánh đèn sân khấu và những trang trí khá cầu kỳ với màn hình led, phông nền hoa lá và màu sắc xanh đỏ đối với họ hết sức lạ lẫm… Nhưng bài ca, điệu nhạc, điệu múa ở làng bản như thế nào thì họ trình bày ra như thế. Đó chính lại là nét hấp dẫn của các tiết mục tại Liên hoan.


Vàng Nhìa Mua (Vần Chải, Đồng Văn, Hà Giang) trình tấu điệu nhạc bằng khèn lá và nhị của người Mông.

Có thể tìm nghe ở đây các làn điệu dân ca nguyên bản, không dàn dựng, không bị “biến thể” vì những áp đặt của việc trình diễn theo kiểu “sân khấu hóa”. Khác với cách nghĩ quen nếp là dân ca thì thường khó nghe, cũ, lạc hậu… có nghe mới giật mình: dân ca nguyên gốc với những giọng hát mộc mạc thực sự là rất hay.

Không chỉ các nhà nghiên cứu âm nhạc cổ truyền, hay những người trong nghề mới trầm trồ tấm tắc trước những tiết mục mộc mạc ấy. Ngay cả những người nghe bình thường, nếu một lần được nghe trực tiếp, dù chưa hiểu được lời ca ngay cũng cảm nhận được cái hay của giai điệu, tiết tấu. Giật mình, bởi một kho tàng âm nhạc dân gian, bao gồm hàng trăm điệu múa, hàng trăm loại nhạc cụ… gần như đang bị bỏ quên ở một góc nào đó, cần phải được tìm lại.

GS.TS Tô Ngọc Thanh, người khởi xướng và theo cuộc thi này những năm đầu tiên từ Đài Truyền hình Đà Nẵng, năm nào cũng lặn lội khắp các vùng để chấm thi. Đó cũng là một cách giúp ông khảo sát, “định lượng, định tính” lại toàn bộ “vốn liếng” âm nhạc của cha ông. Đó cũng chính là mục tiêu của cuộc Liên hoan mà nhiều năm liền các nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc theo đuổi.

Thế nhưng, “cuộc chơi” này xem chừng cũng vẫn còn đơn độc. Ngoài đơn vị tổ chức là Đài Truyền hình Việt Nam có lợi thế để phát sóng trên toàn quốc, thì dường như Liên hoan này vẫn chưa được công chúng và truyền thông quan tâm đúng mức. Vé phát miễn phí nhưng hầu như cũng ít người biết. Đến lượt các nhà nghiên cứu, nhà tổ chức cầm vé đi kêu gọi mọi người đến xem để “ủng hộ” nghệ nhân.

Tuy vậy, có đến nghe các nghệ nhân tập đàn hát chuẩn bị cho đêm chung kết, mới thấy dân ca vẫn được nuôi giữ, dù có thầm lặng. Và các cuộc liên hoan từ khu vực diễn ra hàng tháng trời để có đêm chung kết toàn quốc sắp tới này, cũng thầm lặng không kém, lại là một cơ may cho công chúng…

Trong số 18 tiết mục của 18 đoàn tham gia chung kết toàn quốc Liên hoan dân ca Việt Nam 2013 đó có những tiết mục: Nhạc hội mã la của đồng bào Raglai ở vùng Bác Ái (Ninh Thuận), điệu hát Trống quân của Dạ Trạch, Khoái Châu, (tỉnh Hưng Yên) hát ca trù Chúc Hỗ của Hà Tĩnh, điệu hát Cầu mùa của dân tộc Sán Chay (Thái Nguyên), trình tấu các loại nhạc cụ của người Mông ở Hà Giang, một số tiết mục đặc sắc khác của đồng bào dân tộc Ê Đê, Chăm, M’ Nông… ở miền Trung và Tây Nguyên, miền đông Nam Bộ, điệu Xoan cổ ở Phú Thọ, quan họ lời cổ của Bắc Ninh. Liên hoan năm nay cũng sẽ không đánh giá các tiết mục bằng cách trao huy chương vàng, bạc… mà chọn những tiết mục nguyên gốc nhất của dân ca các dân tộc qua tài năng trình tấu, giọng ca của nghệ nhân để tôn vinh trên sóng truyền hình cả nước.

 

MINH NHẬT